قطعنامه 514 شوراي امنيت پس از فتح خرمشهر
صلح پس از پيروزي



يكي از آثار آزادسازي خرمشهر، تكاپوي قدرتهاي جهاني براي برقراري آتش بس ميان ايران و عراق بدون پرداختن به واقعيت هاي موجود و اتفاق هاي رخ داده در طول دوسال تجاوز عراق به ايران مي باشد. در 21 تيرماه 1361 شوراي امنيت سازمان ملل متحد طي جلسه اي قطعنامه موسوم به 514 را تصويب مي رساند.


 


اين قطعنامه بدون توجه به اقدامات حكومت بعثي عراق در تجاوز به خاك ايران و صدمات وارده به ملت و دولت ايران در اثر اين تجاوز، برقراري آتش بس رسمي و استقرار ناظران بين المللي را درخواست نموده بود و در اين قطعنامه هيچ تدبيري براي برقراري صلحي پايدار ميان عراق و ايران، احقاق خواسته هاي به حق ايران و تضميني براي عدم تكرار تجاوز متجاوز ارائه نشده بود.


 


آقاي محمد سرابي در مقاله اي كه در روزنامه اعتماد در سال 1386 با عنوان قطعنامه 514 شوراي امنيت پس از فتح خرمشهر، صلح پس از پيروزي منتشر گرديده است، به بررسي شرايط زماني صدور اين قطعنامه و تطابق مفاد قطعنامه با خواسته هاي اصولي جمهوري اسلامي ايران پرداخته است و قطعنامه را با توجه به واقعيت هاي موجود جنگي بعد از فتح خرمشهر مورد نقد قرار مي دهد. از آنجا كه مقاله ايشان پاسخي به چرايي و علل ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر مي باشد، تارنماي مركز اسناد و تحقيقات دفاع مقدس اقدام به درج و بازنشر آن مي نمايد.


 


مشروح مقاله قطعنامه 514 شوراي امنيت پس از فتح خرمشهر، صلح پس از پيروزي به شرح زير مي باشد:




در بررسي تاريخ انقلاب و جنگ هميشه از «صلح پس از فتح خرمشهر» صحبت مي شود و محققان مي كوشند دلايل ادامه جنگ پس از اين مقطع را بازيابي كنند.اما آيا حقيقتاً سازمان ملل متحد به ايران پيشنهاد صلح داد و اگر اين گونه بود صلح چه شرايطي داشت؟
  49 روز پس از آزادسازي شكوهمندانه خرمشهر قطعنامه 514 شوراي امنيت سازمان ملل متحد به تصويب رسيد. شورا كه از كشورهاي ژاپن، اردن، توگو، اوگاندا، زئير، لهستان، گويان، پاناما، ايرلند، اسپانيا و پنج عضو دائم ديگر تشكيل شده بود در اين قطعنامه خواستار آتش بس و بازگشت به مرزهاي بين المللي است.
 


قبل از بررسي متن قطعنامه بد نيست نگاهي به وضعيت آن روز ايران، منطقه و جبهه هاي جنگ داشته باشيم.



  با گذشت يك سال از آغاز جنگ (اكتبر1980- مهر1359) نيروهاي دفاعي ايران كه متشكل از ارتش، سپاه و داوطلبان مردمي بود موفق شدند علاوه بر دفاع و ممانعت از پيشروي ارتش عراق عمليات هاي هجومي بزرگي را سازماندهي كنند.


 


آذرماه 1360 عمليات ثامن الائمه با پاكسازي 150 كيلومتر مربع از خاك خوزستان و تصرف پل قسوه و پل حفار انجام شد. نتيجه عمليات شكستن حصر آبادان و بازشدن جاده هاي مواصلاتي آن بود. در اسفندماه 1360 عمليات فتح المبين آغاز شده تا پايان آن شهرهاي دزفول ، شوش، انديمشك، جاده سراسري انديمشك- اهواز و قسمتي ازمناطق شمال غربي خوزستان آزاد مي شوند. عراق قبل از عقب نشيني سايت رادار دزفول كه قابليت رصد بخش بزرگي از خاورميانه را داشت نابود مي كند. اين سايت در زمان پهلوي و با هدف تسلط بر منطقه ساخته شده بود كه اكنون آثاري از خرابه هاي آن موجود است. راديو لندن در1361/1/12 مي گويد؛ «هر دو طرف از آغاز جنگ تاكنون درباره پيروزي هاي خود مبالغه كرده اند اما اين بار روشن است كه نيروهاي ايران به موفقيت دست يافته اند.»1


 


گروهي از پشتيبانان صدام نظير ملك حسين شاه اردن، حسني مبارك و جعفر نميري پادشاه سودان اقداماتي را براي ايجاد صلح در اين مقطع آغاز مي كنند، جنگ به شدت ادامه مي يابد و مبارزان قدرتمند ايران از دهم ارديبهشت 61 عمليات بيت المقدس را به قصد آزادسازي كامل خرمشهر و استان خوزستان آغاز مي كنند. در روزهاي اول استحكامات و برتري آتش عراق عمليات به كندي پيش مي رود ولي از 16 ارديبهشت ماه سرعت پيشروي بيشتر شده و دو روز بعد جاده استراتژيك خرمشهر اهواز به تصرف ايران درمي آيد و هويزه آزاد مي شود. صدام محور تبليغات خود را بر روي شهر خرمشهر كه آن را نفوذ ناپذير خوانده متمركز مي كند و خبرنگاران جهان را به بازديد از مقاومت فرماندهان بعثي فرامي خواند. لس آنجلس تايمز در 1361/2/13 مي نويسد؛«نيروهاي ايراني در كناره غربي رود كارون به دام عراق افتاده اند.»2


 


ولي در شب سوم خرداد سرهنگ زيدان فرمانده نيروهاي خرمشهر در تماس با صدام مي گويد؛ «قربان، ايراني ها آمدند.»3 تبليغات رسمي بغداد اعلام مي كرد دفاع از خرمشهر به معني دفاع از بصره است و آبروي امت عرب در گرو دفاع از خرمشهر است. با اين حال ساعت 5/4 بعدازظهر راديوي جمهوري اسلامي ايران پايان كار را با عبارت مشهور «خرمشهر شهر خون آزاد شد» اعلام مي كند و راديو بي بي سي روز بعد مي گويد؛«همان طور كه بدون شك اطلاع داريد ديروز بندر خرمشهر پس از 20 ماه دوباره به دست نيروهاي ايران افتاد. بدين ترتيب ايران درجنگ كاملاً پيروز شده است.»4


 


آسوشيتدپرس در همين روزها خبر مي دهد«اين بزرگترين پيروزي ايران در جنگ 20 ماهه خليج فارس سازمان ملل، بازار مشترك اروپا و ديگر كشورهاي آسيا و آفريقا را براي پايان دادن به جنگ از طريق مذاكره به تكاپو انداخت.»5 صدام شكست بزرگ خود در خوزستان را به صورت عقب نشيني پس از پايان ماموريت، عنوان كرد.


 


اين شكست مقارن با برگزاري جنبش عدم تعهد بود كه ايران و عراق هر دو در آن عضويت داشتند. صدام تلاش مي كرد با برگزاري اجلاس سران در بغداد و كسب رياست آن اهرمي براي فشار به دست بياورد كه چنين نشد. علاوه بر آن ايران پيشنهاد ديگر اعضاي عدم تعهد را براي آتش بس تعريف نشده نپذيرفت. نيروهاي عراق در وضعيت روحي بسيار بدي قرار داشتند و حاميان سردار قادسيه از پيروزي هاي ايران وحشتزده بودند. هنوز مدت كوتاهي از فتح خرمشهر نگذشته بود كه عمليات رمضان آغاز شده و شهر بصره مهمترين شهر جنوب عراق مورد تهديد قرار مي گيرد.


 


قطعنامه 514 در بحبوحه شرايط جنگي فوق صادر شد. روز 20 تيرماه 1361  نخست وزير وقت در مصاحبه يي موضع ايران در برابر پيشنهادات صلح را اين گونه اعلام كرد؛ «ما دوستدار صلح هستيم و هيچ وقت طرفدار جنگ نبوديم بارها گفته ايم كه به منظور دفاع از خود و براي اينكه يك صلح واقعي به معناي واقعي آن در منطقه برقرار شود جنگ را ادامه مي دهيم و هر وقت به حقوق حقه خود دست پيدا كنيم جنگ خاتمه پيدا خواهد كرد.»


 


وي درباره جنبش عدم تعهد نيز گفت؛« اين جنبش درصدد است كه به نوعي چه حق و چه ناحق مساله جنگ ايران و عراق در زمان تشكيل كنفرانس سران اين جنبش حل و فصل شد ولي آن چيزي كه براي ايران محرز است اين است كه ما به هيچ وجه و تحت هيچ شرايطي تسليم راه حل هايي كه ناقض حقوق حقه مان باشد نخواهيم شد و در نتيجه جنگ را به هيچ وجه قطع نخواهيم كرد مگر اينكه حقوق ما تامين شده باشد.»7


 


سعيد رجايي خراساني نماينده دائم ايران در سازمان ملل در مصاحبه يي مطبوعاتي با خبرنگاران در مقر اين سازمان8 نظر رسمي ايران را در صدور قطعنامه چنين بيان كرد؛ «اجلاس شوراي امنيت بي معني و غيرلازم است. ما مخالف شورا بوده و آن را رد مي كنيم و با طرح قطعنامه ياد شده در شورا نيز مخالفيم. در شرايطي كه وزير خارجه عراق رسماً و علناً در هاوانا اعلام كرده است كه هر چند عراق خرمشهر را از دست داد ولي درعوض چهل هزار نفر از مردم ايران را كشته است، طرح چنين قطعنامه يي در شوراي امنيت كمك غيرمستقيم به رژيم عراق است.


 


ما هيچ گونه قصدي براي اشغال خاك عراق نداريم ولي چنانچه نتوانيم حقوق خود را به طور مسالمت آميز تامين كنيم براي احقاق حقوق خود و از بين بردن منشاء گلوله باران شهرهاي مرزي مان به زور متوسل خواهيم شد و اگر هم لازم باشد به داخل خاك عراق نفوذ مي كنيم براي اينكه عراقي ها بفهمند در مقابل اقدامات خود در ايران مسوولند و بايد پاسخگو باشند.» وي افزود؛ «هر چند ما خواهان سقوط صدام هستيم ولي اين امر از شرايط ما براي صلح نيست و شرايط اصلي هدف هايي است كه ما از ابتدا داشته ايم.»


 


خراساني در اين جلسه در مورد برآورد خسارت ايران به ميزان 150 ميليارد دلار توضيح داد و در مقابل پرسش يكي از خبرنگاران مبني بر اينكه «اگر عراق توانايي پرداخت غرامت را نداشته باشد تكليف چيست؟» گفت؛ «خيلي از كشورهايي كه در جنگ افروزي ميلياردها دلار به عراق كمك مي كردند اكنون هم مي توانند در برقراري صلح به همان ترتيب عمل كنند.» در همين روز وزارت خارجه عراق بيانيه يي را منتشر كرد كه در آن خواستار استقرار نيروهاي پاسدار صلح سازمان ملل يا نيروهاي پاسدار صلح ديگري از كنفرانس اسلامي يا غير متعهدها در مرزهاي خود با ايران شده بود تا بر آتش بس نظارت كنند.9


 


عراق كه با تصور حفظ خرمشهر استحكامات كافي براي دفاع از بصره نساخته بود مشغول تقويت مواضع خود، ساخت خاكريز، انتقال آب به اراضي مسطح به منظور باتلاقي كردن آنها و نقل و انتقالات نظامي بود. محسن رضايي فرمانده سپاه در جلسه هماهنگي عمليات و مانور گفت؛ «همين الان هم شب نامه پخش كردند كه «ما نبايد تجاوز كنيم.» ما الان آبادان و خرمشهرمان در زير خمپاره و توپ است. ما هنوز امر دفاع را تمام نكرديم. امر دفاع هنوز براي ما واجب است و تا زماني كه خودمان را به جايي محكم نچسبانيم كه بتوانيم با يك نيروي كمي دفاع كنيم صلح امكانپذير نيست.» 10


 


وي در يك سخنراني در جمع مسوولان قرارگاه كربلا درباره عمليات نظامي ايران گفت؛ «اولين هدف عمليات آينده ايران به شكست كشاندن توطئه يي است كه براي نجات صدام طراحي شده و مي خواهند نيروهاي ما را در 800 كيلومتري مرز بين الملل نگه دارند و جنگ را فرسايشي كنند و مجدداً به ايران حمله كنند. دليل ديگر ما براي انجام عمليات در آينده اين است كه رژيم متجاوز عراق را به صورت جدي تنبيه كنيم تا در آينده نه تنها رژيم عراق كه هيچ كشور ديگري در منطقه و در دنيا جرات تجاوز به خاك ايران را نداشته باشد و در شرايط كنوني ما بايد اين قدرت و اعتبار را براي خود به وجود بياوريم و اگر متجاوز را تنبيه نكنيم فردا شوروي نيز به كشور ما چشم طمع خواهد دوخت. همين الان كه ما در مقابل عراق برتري نظامي داريم ميگ هاي شوروي براي رفتن به افغانستان به مرز ما تجاوز مي كنند واي به روزي كه متجاوز را تنبيه نكنيم.» 11


 


كمال خرازي مسوول ستاد تبليغات جنگ و سرپرست سازمان خبرگزاري جمهوري اسلامي نيز در مصاحبه با اين خبرگزاري نظرات مشابهي را مطرح كرده و گفت؛« عمليات آينده ما به منظور مجازات متجاوز انجام مي گيرد. ما مي خواهيم شيوه جديدي را براي مجازات متجاوز نشان دهيم. براساس اطلاعات رسيده در پاره يي از نقاط دشمن در جريان نقل و انتقال نظامي و آماده شدن براي هجوم مجدد به نقاط آزاد شده است.» 12


 


شوراي امنيت پس از 22 ماه سكوت در جلسه 2382 خود قطعنامه شماره (1982) 514 را در 12 ژوئيه 1982 برابر1361/4/21 به اتفاق آرا تصويب كرد. اين قطعنامه كه دومين قطعنامه از 12 قطعنامه مرتبط با جنگ ايران و عراق است موضوع خود را «وضعيت مابين ايران و عراق» معين كرده و با نگراني عميق در مورد ادامه مناقشه ميان دو كشور و يادآوري ماده 2 و 24 منشور ملل متحد در مورد صلح و همينطور قطعنامه قبلي (479) و بيانيه رئيس شورا (5 نوامبر 1980) به ميانجي گري دبير كل كشورهاي غير متعهد و سازمان كنفرانس اسلامي اشاره مي كند.


 


شورا در بند اول خواستار آتش بس و خاتمه فوري كليه عمليات نظامي، در بند دوم خواستار عقب كشيدن نيروها به مرزهاي شناخته شده بين المللي، در بند سوم تصميم بر اعزام ناظران آتش بس از سوي سازمان ملل، در بند چهارم هماهنگي كليه ميانجي گري ها از طريق دبير كل و در بند پنجم درخواست از ديگر كشورها براي خودداري از دامن زدن به اختلافات را بيان مي كند.


 


دولت عراق در يك اقدام تبليغاتي از بيانيه استقبال كرده و شكست و فرار نيروهاي خود را به عنوان عقب نشيني و حسن نيت خود اعلام مي دارد. عراق اظهاراميدواري كرد ايران به طور شايسته يي پاسخ داده و به سياست طولاني كردن جنگ پايان دهد. بررسي قطعنامه 514 چند نكته را برجسته مي سازد؛


 


1 - هيچ عبارت يا اشاره يي در مورد «تجاوز» در متن وجود ندارد حتي از نبرد شديد مرزي، حمله به شهرها و كشتار غيرنظاميان به عنوان وضعيت Situation ونه منازعه ((Conflict نام برده مي شود. گويي جنگ ايران و عراق در حد يك اتفاق معني مي يابد و نه يك مخاصمه خونبار.


 


2 - 21 ماه و 15 روز از قطعنامه و واكنش رسمي شوراي امنيت مي گذرد، در اين مدت نيروهاي عراقي خاك ايران را در اشغال داشته و به كشتار شهروندان مشغول بودند كه هيچ واكنشي را بر نيانگيخت ولي پس از عمليات هاي موفق ايران قطعنامه صادر مي شود.


 


3 - در مقدمه از «به خطر افتادن صلح و امنيت» سخن مي رود در حالي كه در قطعنامه قبلي (479) اثري از آن نيست. به عبارت بهتر تجاوز عراق به ايران باعث به خطر افتادن صلح نشده ولي عمليات هاي ايران امنيت را با خطر مواجه كرده است.


 


4 - نكته مثبت قطعنامه تاكيد بر برگشت به مرزهاي بين المللي است كه به طور ضمني تجاوز به تماميت ارضي را تاييد مي كند ولي بايد توجه داشت كه در زمان صدور و پيش از عمليات رمضان رزمندگان ايران تقريباً به مرزهاي بين المللي ايران رسيده و در پشت آنها مستقر بودند كه اين مساله در نقاط جنوبي جبهه جنگ كاملاً واضح بود.



  عمليات رمضان در 23 تير ماه آغاز مي شود و پانزده روز ادامه مي يابد كه در جريان آن براي اولين بار نيروهاي نظامي ايران وارد خاك عراق مي شوند.


 


ترور و اقدامات آشوبگرانه مجاهدين خلق و ديگر گروه ها در ايران ادامه داشت. گروه هاي سلطنت طلب نيز به فعاليت در اروپا مي پرداختند. فروش نفت و تعيين قيمت آن در اپك از جمله مهمترين مسائل روز شده بود. تا پايان جنگ ايران و عراق ده قطعنامه ديگر از طرف شوراي امنيت صادر شد كه چهار مورد آخر پس از 598 به تصويب رسيده بود. پذيرش قطعنامه 598 قريب يك سال به طول انجاميد. اين قطعنامه با عبارت منازعه (Conflict) آغاز مي شود.




  منابع؛
  1 - كارنامه توصيفي عمليات هاي دفاع مقدس - علي سميعي - ناشر نسل كوثر صفحه 92


  2 - كارنامه توصيفي عمليات هاي دفاع مقدس - علي سميعي - صفحه 109


  3 - كارنامه توصيفي عمليات هاي دفاع مقدس - علي سميعي - صفحه 112


  4 - پيام انقلاب شماره 67 - 1361/6/27


  5 - پيام انقلاب شماره 321


  6 - روزنامه جمهوري اسلامي - 1361/4/20- صفحه 12


  7 - روزنامه جمهوري اسلامي- 20/4/61- صفحه 12


  8 - روزنامه كيهان - 1361/4/20 - صفحه 2


  9 - دفتر سياسي سپاه - رويدادها شماره 9- 1361/4/20 صفحه 27


  10- سند شماره 3292 - مركز مطالعات و تحقيقات جنگ - عمليات رمضان - راوي هادي نخعي- نوار شماره 6755


  11 - سند شماره 3717 -مركز مطالعات و تحقيقات جنگ- نوار پياده شده سخنراني محسن رضايي- صفحه يك تا 11


  12- روزنامه كيهان-  1361/4/21 - صفحه 14


  13- تحليلي بر جنگ تحميلي - دفتر حقوقي وزارت خارجه - جلد اول